Regio overstijgend halfjaarverslag

Expertiseteam Complexe Zorg

Holland Rijnland en Haaglanden

Een belangrijke taak van het Expertiseteam Complexe Zorg is, naast het bieden van consultatie, advies en directe ondersteuning, het blijven signaleren van trends en knelpunten in ons zorglandschap. Binnen het Expertiseteam Complexe Zorg komen verschillende dillema's en problemen voorbij in de zoektocht om tot passende oplossingen te komen voor complexe vragen binnen de jeugdzorg. Het Expertiseteam heeft hierdoor een goed beeld van wat er speelt en welke knelpunten er bestaan. Het is onze trouwe lezers ongetwijfeld niet onopgemerkt gebleven dat er de laatste jaren veel stabiliteit is in wat ons opvalt in waar gezinnen en hun betrokken hulpverleners tegen aan lopen. In dit halfjaarverslag zullen we daarom een algemene, regio overstijgende terugblik en visie op ontwikkelingen geven.

Hadden we maar…, was er maar…

Het jeugdzorglandschap staat overduidelijk onder spanning, wat in de media ook niet onopgemerkt is gebleven. Het Expertiseteam Complexe Zorg begrijpt dat er, vanuit zowel de overheid als de maatschappij, zorgen zijn over de huidige jeugdzorg. Het tragische verloop rondom ‘het meisje uit Vlaardingen’, de 13-jarige jongen die zonder toezicht in een vakantiehuis verbleef, als ook het laatste rapport van Jason Bhugwandass, “Eenzaam gestorven”, dragen hieraan bij. Het is verdrietig om te moeten constateren dat jongeren die hulp zo hard nodig hebben, niet de juiste hulp hebben ontvangen en waarmee problemen mogelijk zelfs verergerd zijn.

De jongeren die wij vanuit het Expertiseteam Complexe Zorg kennen, hebben vaak een zeer lange hulpverleningsgeschiedenis waarbij er veelal sprake is van ingewikkelde, meervoudige problematiek en waarbij alle eerder ingezette hulp onvoldoende een antwoord wist te vinden. Achteraf kan altijd de vraag gesteld worden hoe andere keuzes in het verleden mogelijk tot een ander resultaat hadden geleid. Denk hierbij aan eerder preventieve of intensieve zorg inzetten, sneller gezond netwerk betrekken, eerder kennis en kunde vanuit gedwongen kader inzetten, stimuleren van samenwerking tussen partijen en onderwijs vanaf het begin betrekken. Daarnaast is een passende oplossing niet per definitie alleen te vinden binnen de jeugdzorg, maar er moet ook gekeken worden naar inzet vanuit andere domeinen. Juist om deze reden is de insteek van het Expertiseteam Complexe Zorg om, naast de problematiek van het kind, ook de problematiek die eventueel binnen het gezinssysteem speelt mee te nemen om tot een oplossing te komen die als helpend ervaren wordt door de jongere en diens gezin.

Ethische dilemma’s

Voor jongeren met zeer forse persoonlijkheidsproblemen en zeer ernstige uitingen van zelfbeschadiging of externaliserend gedrag, is elke beslissing die je neemt niet zonder risico. Door het beperken van de vrijheid kan het leed vergroot worden, óf kan de beschadiging juist minder groot worden. Anderzijds: van het accepteren van het risico kan het gevolg zijn dat anderen of de jongeren zelf ernstig of verder beschadigd raken; met eventueel een noodlottige afloop. Dit alles in een context waar de druk op de (professionele) verantwoordelijkheid voor de zorg voor deze jongeren hoog is en er hoge verwachtingen worden gekoesterd. Juist omdat het om (kwetsbare) jongeren en kinderen gaat in een tijd van schaarste (middelen, mensen, oplopende kosten, etc). Het vertrekpunt is het handelen vanuit het belang van de jongere, in nauwe samenwerking met het netwerk, onderwijs, politie en zorgverleners, waarbij soms gekozen moet worden tussen verschillende kwaden.

Ook vanuit het Expertiseteam Complexe Zorg is het constant schakelen tussen de vraag hoe de veiligheid van een jongere, rekening houdend met zijn/haar autonomie en omgeving, voorop te stellen én in samenwerking met aanmelders, netwerk en ketenpartners (waaronder onderwijs en ervaringsdeskundigen) een zo goed als mogelijk traject vorm te geven. Garantie op succes kan niet gegeven worden, maar het is wel altijd de intentie om vanuit samenwerking en gezamenlijke verantwoordelijkheid zorgvuldig een afweging te maken met elkaar. Dit is spannend, want als de vraag voor normaliseren groot is, vraagt dit om lef en het verdragen van eventuele risico’s waarmee dit gepaard gaat. Dit wordt gevraagd van het netwerk en de zorgaanbieder, maar zeker ook van de maatschappij.

Wanneer is het dan wel “goed”?

Het accepteren van de risico’s is een ingewikkelde. De jeugdzorg ligt onder een vergrootglas, waarbij de roep om verbetering en verandering groot is. Tegelijkertijd hebben we als maatschappij niet scherp gedefinieerd wanneer de zorg voldoende is, waardoor het gedragen uitvoeren van de opdracht onmogelijk is. ‘Goed genoeg’ is daarbij een terugkomende term, waaraan het lastig te refereren is vanuit een eigen norm die we ook voor een ander wensen. Een gedragen, realistische norm is nodig, bijvoorbeeld over de vraag wanneer en hoe in te grijpen. Maar ook over de vraag: wanneer accepteren we collectief dat sommige jongeren in onveilige situaties voor zichzelf en/of hun omgeving leven, waarbij het verdragen is dat we niet alles kunnen oplossen met elkaar? Keuzes vanuit de overheid en financiële druk spelen hier zeker in mee.

De schaarste van (langdurige) woonplekken blijft de grootste uitdaging.

Zowel vanuit de wetenschap als van alle ervaringen waarvan we hebben geleerd, is de visie “zo lang en zo dicht mogelijk thuis” niet alleen een koptitel voor diverse beleidsstukken, maar een way of life. Het gezin en het netwerk als gelijkwaardige gesprekspartner centraal stellen en vandaaruit altijd blijven kijken wat wél kan, is inmiddels vanzelfsprekend. We hebben hiernaast ook te accepteren dat het voor een klein deel van de jeugdigen niet mogelijk is om in het eigen netwerk op te groeien. De combinatie van de eigen (complexe) zorgbehoefte en (over)belasting van het netwerk maakt dat de keuze om elders te wonen nog altijd gemaakt wordt. Korte behandelperiodes zijn niet alleen voor de jeugdige veelal onvoldoende, ook passen ze niet in wat we terug horen van de jongeren zelf. Zij willen zo normaal mogelijk ergens onvoorwaardelijk mogen wonen in relatie met het eigen netwerk en aanvullende hulp daar waar nodig. Vanuit het BREN-ZH, waar de regio Haaglanden en Holland Rijnland onderdeel van uitmaken, zijn drie pilots gesubsidieerd voor kleinschalige woonvormen. De lessons learned worden breed bovenregionaal gedeeld en vragen steeds een herijking over hoe we deze vorm van zorg ingebed krijgen. Hierin is het Expertiseteam Complexe Zorg een belangrijke schakel bij het innoveren en ontwikkelen én bij de toeleiding van deze relatief nieuwe zorgvormen. Perspectief op onderwijs of een zinvolle dagbesteding is cruciaal bij alle gezinsplannen. Het Expertiseteam Complexe Zorg heeft de ambitie om dit volledig te laten integreren in de adviezen. Het afgelopen half jaar zijn hierin belangrijke stappen gezet door het actief betrekken van het samenwerkingsverband bij het Expertiseteam Complexe Zorg en zien we reeds dat het nog nauwer samenwerken nieuwe kansen biedt voor onze gezinnen.

Waar er al een schaarste bestaat aan residentiële plekken, gezinshuizen en pleeggezinnen, maakt de afbouw van de JeugdzorgPlus de schaarste nog groter. Waarbij er een streven is voor volledige afbouw van de JeugdzorgPlus in 2030, schat het Expertiseteam Complexe Zorg in dat deze afbouw zomaar eerder gerealiseerd kan zijn. Aanmeldingen nemen af, het moment tussen uitspraak door de rechtbank en de daadwerkelijke start van het verblijf wordt ingewikkelder en het zoeken naar alternatieven is een dagelijkse bezigheid. Alternatieven zijn nog onvoldoende vorm gegeven, waardoor er op diverse creatieve manieren naar een (tijdelijke) oplossing gezocht wordt. De uitzending van Zembla waar stil gestaan wordt bij diverse vormen van 1 op 1 begeleiding in vakantiehuizen is hier een voorbeeld van. Daarbij is er een zorg dat een nog grotere groep jongeren tussen wal en schip valt en laten dit nou vaak net de jongeren zijn die de zorg het hardst nodig hebben. Oftewel de doelgroep met de meer ingewikkelde en opeengestapelde problematiek.

‍

De dagelijkse werkelijkheid

Ook vanuit het Expertiseteam Complexe Zorg worden we dagelijks geconfronteerd met bovenstaand gegeven, waarbij we in samenwerking met gemeentes, zorgaanbieders en aanmelders een zo goed mogelijk alternatief proberen te vinden. Dat dit niet altijd lukt, is helder. Vaak wordt er stad en land afgebeld in de hoop op een plekje elders, waarbij er genoegen genomen wordt met een plek en niet per se met de meest passende plek. De visie ‘zo thuis mogelijk opgroeien’ is een mooi streven, maar in de realiteit van nu niet altijd haalbaar. Jongeren worden met regelmaat buiten de regio geplaatst waardoor contact, maar ook de mogelijkheid tot systemische behandeling en continuïteit van onderwijs/dagbesteding, beperkt worden. Daarbij is ook zichtbaar dat er door diverse wachtlijsten onvoldoende ambulant aanbod is om gezinnen goed te kunnen ondersteunen/begeleiden. Tijd is vaak een grote vijand, waardoor een uithuisplaatsing met regelmaat toch noodzakelijk blijkt. Daarnaast ontbreekt het aan langdurig compenserende zorg, of 24/7 ambulante zorg, waarmee jongeren mogelijk toch thuis zouden kunnen blijven wonen. Het is zichtbaar dat domein overstijgend werken met de volwassenzorg noodzakelijk is, maar dit is nog onvoldoende ingebed. Het vraagt om een andere blik waar het belang van de jeugdige altijd centraal staat, maar de oplossingsrichting deels elders ligt dan waar de jeugdzorghulp kan interveniëren.

Uit pure noodzaak is het voorstelbaar dat er oplossingen worden gezocht in intensieve, dure 1 op 1 trajecten, waarbij diverse “zorgcowboys” opstaan die graag gebruik maken van de schaarste in jeugdzorgland. Het Expertiseteam Complexe Zorg vraagt zich wel eens af in hoeverre deze ‘zorgcowboys’ inspelen op een gat in de markt en met name financieel gedreven zijn, waar de echte vraag voor inhoud, betrokkenheid en verantwoordelijkheid naar de achtergrond verdwijnt. Gelukkig zien we daarentegen ook mooie en waardevolle initiatieven van nieuwe zorgaanbieders die vanuit een andere kijkrichting meer passende zorg willen bieden. Het zou zonde zijn als deze partijen, die van grote meerwaarde kunnen zijn, onvoldoende erkenning krijgen door het beeld van de opportunistische “zorgcowboy”.

Er zal altijd een zeer kleine groep jeugdigen blijven bestaan die zulk onveilig en complex gedrag laat zien dat er risico’s blijven om met deze jongeren te werken aan een waardig toekomstperspectief. Hoe mooi en krachtig is het als we deze groepen niet voortdurend onder een negatief vergrootglas leggen, maar aan de slag gaan met personeel en zorgaanbieders die zich voor deze groep willen inzetten en zorg ontwikkelen die wél aansluit, maar daarbij veel meer nodig hebben dan de middelen en tijd die ze nu krijgen.

Halt in de neerwaartse spiraal

Het is interessant om te moeten constateren dat het Expertiseteam Complexe Zorg vanuit de praktijk ervaart dat er vaak wel consensus bestaat op inhoud over wat er nodig is en ontbreekt, maar dat o.a. protocollen en organisatiebelangen maken dat we elkaar gegijzeld houden. Hierdoor wordt er met regelmaat, door het niet kunnen bieden van perspectief, onbedoeld bijgedragen aan het vergroten van onrust en instabiliteit van jongeren. Het behoeft geen hogere wiskunde dat de diverse wachtlijsten, personeelstekorten en budgetplafonds hieraan bijdragen. Het lijkt op dit moment een vicieuze cirkel die lastig te doorbreken is in de huidige omstandigheden in het werkveld. Daarbij zal enkel jeugdzorg als medicijn altijd teleurstellen, omdat de werkelijkheid zoveel complexer is dan een productcode kan bevatten. In zekere zin lijkt een cultuuromslag nodig binnen zowel de hulpverlening als de maatschappij. De aandacht én inzet van (jeugd)hulp biedende organisaties zijn hierbij niet langer louter gericht op het individu, maar op het gezin en netwerk als geheel. Van de maatschappij wordt gevraagd om verwachtingen bij te stellen van dat wat hulpverlenende instanties kunnen bewerkstelligen. De zorg voor gezinnen die iets extra’s nodig hebben, zou veel meer een gezamenlijke verantwoordelijkheid moeten worden van de maatschappij én de hulpverlening. Waarbij altijd de wensen van de jongere en het gezin het uitgangspunt zijn.

Moedig voorwaarts

Het komende half jaar zal het Expertiseteam Complexe Zorg zich, zoals altijd, ten volle in blijven zetten voor jongeren en gezinnen. Er zal aandacht zijn voor de vraag hoe het Expertiseteam Complexe Zorg een bijdrage kan leveren in het verzamelen en leggen van alle puzzelstukjes, waarin een gedeelde verklarende analyse een van deze stukjes kan zijn. Samenwerken met de gezinnen, aanmelders en zorgaanbieders blijft hierin de basis.